Hệ thống lý thuyết và các dạng bài tập Vật lý 10

 LUYỆN THI ĐẠI HỌC MÔN VẬT LÝ Email: [email protected] 
 HỆ THỐNG LÝ THUYẾT VÀ CÁC DẠNG BÀI TẬP VẬT LÝ 10 
 * Tóm tắt lý thuyết 
 * Công thức tính nhanh 
 * Các dạng bài tập và phƣơng pháp giải 
 I. ĐỘNG HỌC CHẤT ĐIỂM 
A. TÓM TẮT LÝ THUYẾT 
1. Chuyển động cơ 
+ Chuyển động của một vật là sự thay đổi vị trí của vật đó so với các vật khác theo thời gian. 
+ Những vật có kích thước rất nhỏ so với độ dài đường đi (hoặc với những khoảng cách mà ta đề cập đến), được 
coi là chất điểm. Chất điểm có khối lượng là khối lượng của vật. 
+ Hệ qui chiếu bao gồm vật làm mốc, hệ tọa độ, gốc thời gian và đồng hồ. 
2. Chuyển động thẳng đều 
 s
+ Tốc độ trung bình của một chuyển động cho biết mức độ nhanh, chậm của chuyển động: vtb = ; đơn vị của tốc 
 t
độ trung bình là m/s. 
+ Chuyển động thẳng đều có quỹ đạo là đường thẳng và có tốc độ trung bình như nhau trên mọi quãng đường. 
+ Đường đi của chuyển động thẳng đều: s = vt 
+ Phương trình chuyển động: x = x0 + v(t – t0). 
 (v > 0 khi chọn chiều dương cùng chiều chuyển động; v < 0 khi chọn chiều dương ngược chiều chuyển động) 
3. Chuyển động thẳng biến đổi đều 
+ Véc tơ vận tốc tức thời của một vật chuyển động biến đổi tại một điểm là một véc tơ có gốc tại vật chuyển động, 
có hướng của chuyển động và có độ lớn bằng thương số giữa đoạn đường rất nhỏ s từ điểm (hoặc thời điểm) đã 
cho và thời gian t rất ngắn để vật đi hết đoạn đường đó. 
+ Chuyển động thẳng biến đổi đều là chuyển động thẳng có độ lớn của vận tốc tức thời hoặc tăng đều, hoặc giảm 
đều theo thời gian. 
+ Gia tốc a của chuyển động là đại lượng xác định bằng thương số giữa độ biến thiên vận tốc v và khoảng thời 
 v v v
gian vận tốc biến thiên t: = 0 = ; đơn vị của gia tốc là m/s2. 
 t t0 t
 Trong chuyển động thẳng biến đổi đều véc tơ gia tốc không thay đổi theo thời gian. 
+ Vận tốc trong chuyển động thẳng biến đổi đều: v = v0 + at. 
 1 2
+ Đường đi trong chuyển động thẳng biến đổi đều: s = v0t + at . 
 2
 2
+ Phương trình chuyển động: x = x0 + v0t + at . 
 2 2
+ Liên hệ giữa vận tốc, gia tốc và đường đi: v – v 0 = 2as. 
 Chuyển động thẳng nhanh dần đều : a cùng dấu với v0 hay av0 0 (véc tơ gia tốc cùng phương cùng chiều với 
véc tơ vận tốc). 
 1 LUYỆN THI ĐẠI HỌC MÔN VẬT LÝ Email: [email protected] 
* Các công thức 
+ Đường đi trong chuyển động thẳng đều: s = vt 
+ Phương trình chuyển động: x = x0 + v(t – t0). 
 (v > 0 khi chiều chuyển động cùng chiều với chiều dương của trục tọa độ; v < 0 khi chiều chuyển động ngược 
chiều với chiều dương của trục tọa độ). 
* Phương pháp giải 
+ Để lập phương trình tọa độ của các vật chuyển động thẳng đều ta tiến hành: 
- Chọn trục tọa độ (đường thẳng chứa trục tọa độ, gốc tọa độ, chiều dương của trục tọa độ). Chọn gốc thời gian 
(thời điểm lấy t = 0). 
- Xác định tọa độ ban đầu và vận tốc của vật hoặc của các vật (chú ý lấy chính xác dấu của vận tốc). 
- Viết phương trình tọa độ của vật hoặc của các vật. 
+ Để tìm vị trí theo thời điểm hoặc ngược lại ta thay thời điểm hoặc vị trí đã cho vào phương trình tọa độ rồi giải 
phương trình để tìm đại lượng kia. 
+ Tìm thời điểm và vị trí các vật gặp nhau: Khi các vật gặp nhau thì tọa độ của chúng như nhau  phương trình 
(bậc nhất) có ẩn số là t, giải phương trình để tìm t (đó là thời điểm các vật gặp nhau); thay t vào một trong các 
phương trình tọa độ để tìm tọa độ mà các vật gặp nhau. Đưa ra kết luận đầy đủ theo yêu cầu của bài toán. 
+ Để vẽ đồ thị tọa độ của các vật chuyển động thẳng đều ta tiến hành: 
- Chọn trục tọa độ, gốc thời gian (hệ trục tọa độ Oxt). 
- Lập bảng tọa độ-thời gian (x, t). Lưu ý phương trình tọa độ của chuyển động thẳng đều là phương trình bậc nhất 
nên đồ thị tọa độ của chuyển động thẳng đều là đường thẳng do đó ta chỉ cần xác định 2 điểm trên đường thẳng đó 
là đủ, trừ trường hợp đặc biệt trong quá trình chuyển động vật ngừng lại một thời gian hoặc thay đổi tốc độ, khi đó 
ta phải xác định các cặp điểm khác. 
- Vẽ đồ thị tọa độ bằng cách vẽ đường thẳng hoặc các đoạn thẳng, nữa đường thẳng qua từng cặp điểm đã xác 
định. 
+ Tìm vị trí theo thời điểm hoặc ngược lại: Từ thời điểm hoặc vị trí đã cho dựng đường vuông góc với trục tọa độ 
tương ứng đến gặp đồ thị, từ điểm gặp đồ thị dựng đường vuông góc với trục còn lại, đường này gặp trục còn lại ở 
vị trí hoặc thời điểm cần tìm. 
+ Tìm thời điểm và vị trí các vật gặp nhau: Từ điểm giao nhau của các đồ thị tọa độ hạ các đường vuông góc với 
các trục các đường này sẽ gặp các trục tọa độ tại các thời điểm và vị trí mà các vật gặp nhau. 
2. Tốc độ trung bình của chuyển động 
* Các công thức 
+ Đường đi: s = vt. 
 s s1 s2 ... sn v1t1 v2t2 ... vntn
+ Tốc độ trung bình: vtb = . 
 t t1 t2 ... tn t1 t2 ... tn
* Phương pháp giải 
 Xác định từng quãng đường đi, từng khoảng thời gian để đi hết từng quãng đường, sau đó sử dụng công thức 
thích hợp để tính tốc độ trung bình trên cả quãng đường. 
3. Chuyển động thẳng biến đổi đều 
* Các công thức 
+ Vận tốc: v = v0 + a(t – t0). 
 2 1
+ Đường đi: s = v0(t – t0) + a(t – t0) . 
 2
 2
+ Phương trình chuyển động: x = x0 + v0(t – t0) + a(t – t0) . 
 2 2
+ Liên hệ giữa vận tốc, gia tốc và đường đi: v – v0 = 2as. 
* Phương pháp giải 
+ Để tìm các đại lượng trong chuyển động thẳng biến đổi đều ta viết biểu thức liên hệ giữa những đại lượng đã 
biết và đại lượng cần tìm từ đó suy ra và tính các đại lượng cần tìm. Để các biểu thức ngắn gọn ta thường chọn gốc 
thời gian sao cho t0 = 0 và nếu chỉ có một chuyển động thì mặc nhiên chọn chiều dương là chiều chuyển động, khi 
 3 LUYỆN THI ĐẠI HỌC MÔN VẬT LÝ Email: [email protected] 
 2 2
Khi v1,2 và v2,3 vuông góc với nhau thì v1,3 = v1,2 v2,3 . 
* Phương pháp giải 
+ Xác định từng vật và vận tốc của nó so với vật khác (chú ý đến phương, chiều của các véc tơ vận tốc). 
+ Viết công thức (véc tơ) cộng vận tốc. 
+ Dùng qui tắc cộng véc tơ (hoặc dùng phép chiếu) để chuyển biểu thức véc tơ về biểu thức đại số. 
+ Giải phương trình đại số để tìm đại lượng cần tìm. 
+ Rút ra các kết luận theo yêu cầu bài toán. 
 II. ĐỘNG LỰC HỌC CHẤT ĐIỂM 
A. TÓM TẮT LÝ THUYẾT 
1. Tổng hợp và phân tích lực. Điều kiện cân bằng của chất điểm 
+ Lực là đại lượng véc tơ đặc trưng cho tác dụng của vật này vào vật khác mà kết quả là gây ra gia tốc cho vật 
hoặc làm cho vật biến dạng. 
+ Tổng hợp lực là thay thế các lực tác dụng đồng thời vào cùng một vật bằng một lực có tác dụng giống hệt như 
các lực ấy. Lực thay thế này gọi là hợp lực. 
+ Quy tắc hình bình hành: Nếu hai lực đồng quy làm thành hai cạnh của một hình bình hành, thì đường chéo kẻ từ 
điểm đồng quy biểu diễn hợp lực của chúng. 
 F1 
 FFF 12 F 
 22 O 
 Độ lớn: F = FFFF1 22 1 2 cos FFFFF2 1 1 2 
 F2
+ Điều kiện cân bằng của một chất điểm là hợp lực của các lực tác dụng lên nó phải bằng không: F = F1 + F2 + 
... + Fn = 0 . 
+ Phân tích lực là phép thay thế một lực bằng hai hay nhiều lực có tác dụng giống hệt như lực đó. Các lực thay 
thế này gọi là các lực thành phần. 
+ Chỉ khi biết một lực có tác dụng cụ thể theo hai phương nào thì mới phân tích lực theo hai phương ấy. 
2. Ba định luật Niu-tơn 
+ Định luật I Niu-tơn: Nếu không chịu tác dụng của lực nào hoặc chịu tác dụng của các lực có hợp lực bằng 
không, thì vật đang đứng yên sẽ tiếp tục đứng yên, đang chuyển động sẽ tiếp tục chuyển động thẳng đều. 
+ Quán tính là tính chất của mọi vật có xu hướng bảo toàn vận tốc cả về hướng và độ lớn. 
+ Chuyển động thẳng đều được gọi là chuyển động theo quán tính. 
+ Định luật II Niu-tơn: Gia tốc của một vật cùng hướng với lực tác dụng lên vật. Độ lớn của gia tốc tỉ lệ thuận với 
độ lớn của lực và tỉ lệ nghịch với khối lượng của vật. 
 F F
 a = hay = ma Độ lớn: a = F ma 
 m m
 (Trong trường hợp vật chịu nhiều lực tác dụng thì là hợp lực của các lực đó). 
+ Trọng lực là lực của Trái Đất tác dụng vào các vật và gây ra cho chúng gia tốc rơi tự do: P m g . 
 Độ lớn của trọng lực tác dụng lên một vật gọi là trọng lượng của vật: P = mg. 
+ Định luật III Niu-tơn: Trong mọi trường hợp, khi vật A tác dụng lên vật B một lực, thì vật B cũng tác dụng lại 
vật A một lực. Hai lực này có cùng giá, cùng độ lớn, nhưng ngược chiều: FAB FBA . 
+ Trong tương tác giữa hai vật, một lực gọi là lực tác dụng còn lực kia gọi là phản lực. 
 5 LUYỆN THI ĐẠI HỌC MÔN VẬT LÝ Email: [email protected] 
 Fkéo m.a
 Fms .m.g
 => Khi vật chuyển động theo quán tính: Fkéo = 0 
 a .g 
 Vật chuyền động trên mp nằm ngang với lực kéo hớp với mp 1 góc 
 N Fkéo 
 Fms Fhợp lực 
 P 
 Ta có: F Kéo N P 0 
 Fkéo .Sin N P 0 
 N P Fkéo .Sin 
 Vật chuyển động trên mặt phẳn nghiêng. 
 Fms N 
 P Fhợp lực 
 Vật chịu tác dụng của 3 lực: => F HL N P F ms 
 FHL F Fms 
 Từ hình vẽ ta có: N P.Cos 
 F P.Sin 
 Ta có theo đinh nghĩa: Fma sát = .N .P.Cos 
 FHL F Fms P.Sin .P.Cos (1) 
 Theo định luật II Niu-ton: Fhợp lực = m.a 
 P m.g 
 Từ (1) m.a m.g.Sin .m.g.Cos 
 a g(Sin .Cos ) 
6. Lực hướng tâm 
 Lực (hay hợp lực của các lực) tác dụng vào một vật chuyển động tròn đều và gây ra gia tốc hướng tâm gọi là 
lực hướng tâm. 
 2
 mv 2
 Fht = maht = = m r. 
 r
7. Chuyển động của vật ném xiên, ném ngang 
+ Chuyển động của vật ném xiên: 
 * Chịu tác dụng của trọng lực 
 * Vật được ném xiên góc P mg 
 * Bỏ qua lực cản không khí. 
 7